Neden-sonuç cümleleri, iki durum arasındaki sebep bağını gösterir. Bir olayın niçin gerçekleştiği neden bölümünde, bu sebebe bağlı olarak ne olduğu ise sonuç bölümünde verilir. Örneğin “Yağmur yağdığı için maç ertelendi.” cümlesinde yağmurun yağması neden, maçın ertelenmesi sonuçtur.
Neden-sonuç cümlesi nasıl anlaşılır?
Bu tür cümleleri bulmak için yargıya “Neden?” ya da “Niçin?” soruları yöneltilebilir. Sorunun cevabı cümlede açıkça yer alıyorsa neden-sonuç ilişkisi vardır. Ancak yalnızca bağlaçlara bakmak yeterli değildir; cümlenin anlamına da dikkat etmek gerekir.
Örnek: “Otobüsü kaçırdığı için okula geç kaldı.”
- Neden: Otobüsü kaçırması
- Sonuç: Okula geç kalması
Burada otobüsün kaçırıldığı gerçekleşmiş bir durumdur. Geç kalma da bu durumun ardından ortaya çıkan sonuçtur.
Neden-sonuç anlamı kuran sözler
Neden-sonuç ilişkisi Türkçede farklı ek ve sözcüklerle kurulabilir. Sık görülen yapılardan bazıları şunlardır:
- için: Düzenli tekrar yaptığı için konuyu çabuk öğrendi.
- çünkü: Pencereyi kapattı çünkü hava çok soğuktu.
- bu yüzden / bu nedenle: Çok yoruldu, bu yüzden erken uyudu.
- -dığı için / -diğinden: Dikkat etmediğinden soruyu yanlış çözdü.
- yüzünden / sebebiyle: Yoğun sis yüzünden uçuşlar gecikti.
- dolayı: Hastalığından dolayı birkaç gün okula gelemedi.
Bu sözler çoğu zaman ipucu verir; fakat bir cümlede “için” sözcüğünün bulunması tek başına neden-sonuç anlamı olduğunu göstermez. Özellikle amaç-sonuç cümlelerinde de “için” kullanılabilir.
Neden ve sonuç bölümlerinin sırası değişebilir
Neden-sonuç cümlelerinde önce neden, sonra sonuç verilebileceği gibi; önce sonuç, ardından neden de söylenebilir. Anlam ilişkisi değişmez.
- Neden önce: Elektrikler kesildiği için asansör çalışmadı.
- Sonuç önce: Asansör çalışmadı çünkü elektrikler kesildi.
İki örnekte de asansörün çalışmamasının sebebi elektrik kesintisidir. Bu nedenle cümleyi incelerken söz dizilişinden çok, hangi durumun diğerine yol açtığını belirlemek gerekir.
Amaç-sonuç cümlelerinden farkı
Neden-sonuç ve amaç-sonuç cümleleri sıkça karıştırılır. Temel fark şudur: Neden-sonuç cümlesinde sebep olan durum gerçekleşmiştir ve sonuç doğmuştur. Amaç-sonuç cümlesinde ise bir eylemin hangi hedefle yapıldığı anlatılır; hedefin gerçekleşip gerçekleşmediği kesin değildir.
Neden-sonuç: “Hasta olduğu için doktora gitti.”
Bu cümlede hastalık gerçekleşmiştir; doktora gitme eylemi de bu hastalığın sonucudur.
Amaç-sonuç: “İyileşmek için doktora gitti.”
Burada doktora gitmenin amacı iyileşmektir. Kişinin iyileşip iyileşmediği cümleden anlaşılmaz.
Ayırmak için “amacıyla” sözcüğünden yararlanılabilir. “İyileşmek amacıyla doktora gitti.” sözü anlamlıdır; dolayısıyla bu cümle amaç-sonuçtur. “Hasta olduğu amacıyla doktora gitti.” sözü ise anlamlı değildir; bu nedenle ilk cümle neden-sonuç ilişkisi taşır.
Koşul-sonuç cümlelerinden farkı
Koşul-sonuç cümlelerinde bir durumun gerçekleşmesi başka bir şarta bağlanır. Bu şart henüz gerçekleşmemiş olabilir. Neden-sonuç cümlelerinde ise neden, gerçekleşmiş bir olayı veya durumu bildirir.
- Neden-sonuç: Çok çalıştığı için sınavı kazandı.
- Koşul-sonuç: Çok çalışırsa sınavı kazanır.
İlk cümlede çalışma ve sınavı kazanma gerçekleşmiştir. İkinci cümlede ise kazanma, çalışma koşuluna bağlanmıştır. “-sa, -se” eki koşul anlamının yaygın göstergelerindendir.
Örnek cümleler
- Kar yağışı arttığından yollar ulaşıma kapandı.
- Kitabını evde unuttuğu için ödevini yapamadı.
- Susuz kaldığı için bitki soldu.
- Spor salonu doluydu, bu nedenle antrenman ertelendi.
- Arkadaşını merak ettiği için onu telefonla aradı.
- Gürültü çok fazla olduğundan derse odaklanamadık.
Neden-sonuç cümlelerini bulma yöntemi
- Cümlede iki olay, durum veya yargı olup olmadığını belirleyin.
- Bu yargılardan birinin diğerinin sebebi olup olmadığını düşünün.
- “Neden?” ve “Niçin?” sorularını sorun.
- Nedenin gerçekleşmiş olduğundan emin olun.
- Cümlede amaç ya da koşul anlamı bulunup bulunmadığını kontrol edin.
Neden-sonuç ilişkisini doğru kurmak, hem metinleri daha iyi anlamayı hem de düşünceleri açık biçimde anlatmayı sağlar. Bir metindeki olayların hangi sebeplerle geliştiğini fark eden öğrenci, ana düşünceyi ve olaylar arasındaki bağlantıları daha kolay yorumlayabilir.