Cümlenin ögelerini bulmak için sorular doğrudan her sözcüğe değil, önce yükleme sorulur. Yüklem cümlenin yargısını bildirir; diğer ögeler de yükleme bağlanarak belirlenir. Bu nedenle cümlede işe önce yüklemi bulmakla başlamak gerekir. Yüklem belirlendikten sonra özne, nesne, dolaylı tümleç ve zarf tümleci için uygun sorular sorulur.
1. Önce yüklem bulunur
Yüklem; iş, oluş, hareket ya da durumu bildiren temel ögedir. Çekimli fiil olabilir; bazen de ek fiil almış bir isim soylu sözcük veya söz grubu yüklem görevinde bulunur.
Örnek: “Öğrenciler kütüphanede sessizce kitap okudu.” cümlesinde okudu sözcüğü yüklemdir. Diğer ögeleri bulmak için sorular “okudu” yüklemine yöneltilir.
2. Özne için hangi sorular sorulur?
Özne, yüklemde bildirilen işi yapan, oluşu yaşayan veya durumu üzerinde taşıyan ögedir. Özneye ulaşmak için yükleme genellikle “kim?” ve “ne?” soruları yöneltilir.
- Kim okudu? Öğrenciler.
- Ne büyüdü? Fidan.
“Öğrenciler kütüphanede sessizce kitap okudu.” cümlesinde Kim okudu? sorusunun cevabı “öğrenciler”dir. Bu yüzden “öğrenciler” öznedir.
Özne, cümlede açıkça yazılmayabilir. “Yarın size uğrayacağım.” cümlesinde işi yapan kişi ekten anlaşılır. “Uğrayacağım” yüklemindeki kişi eki, gizli öznenin ben olduğunu gösterir.
3. Nesne için hangi sorular sorulur?
Nesne, öznenin yaptığı işten etkilenen varlık ya da kavramdır. Nesneyi bulmak için yükleme “neyi?”, “kimi?”, “ne?” ve “kim?” soruları sorulur.
- Neyi okudu? Kitabı.
- Kimi gördü? Arkadaşını.
- Ne aldı? Kalem.
- Kim gördü? Öğretmenini.
Nesne iki biçimde görülebilir. “Kitabı okudu.” cümlesindeki “kitabı”, belirtme durum eki aldığı için belirtili nesnedir; “Kitap okudu.” cümlesindeki “kitap” ise belirtisiz nesnedir. Belirtili nesneyi bulurken çoğunlukla “neyi, kimi”; belirtisiz nesneyi bulurken “ne, kim” soruları işe yarar.
4. Dolaylı tümleç için hangi sorular sorulur?
Dolaylı tümleç, yüklemin yöneldiği, bulunduğu veya ayrıldığı yeri; kişiyi ya da varlığı bildirir. Bu öge için “kime, kimde, kimden; neye, neyde, neyden; nereye, nerede, nereden?” soruları sorulur. Dolaylı tümleç, bazı kaynaklarda yer tamlayıcısı adıyla da anılır.
- Nereye gitti? Kütüphaneye.
- Nerede çalıştı? Laboratuvarda.
- Nereden döndü? Okuldan.
- Kime güvendi? Arkadaşına.
“Çocuklar bahçede oynadı.” cümlesinde Nerede oynadı? sorusunun cevabı “bahçede”dir. Bu söz, dolaylı tümleçtir.
5. Zarf tümleci için hangi sorular sorulur?
Zarf tümleci, yüklemin anlamını zaman, durum, miktar, sebep, araç veya koşul bakımından tamamlar. Bulmak için “nasıl?”, “ne zaman?”, “niçin?”, “neden?”, “ne kadar?”, “ne ile?” ve “hangi şartla?” soruları sorulabilir.
- Nasıl konuştu? Sakince.
- Ne zaman geldi? Sabah.
- Neden bekledi? Yağmur yüzünden.
- Ne kadar yürüdü? Çok.
- Ne ile yazdı? Kalemle.
“Öğrenciler kütüphanede sessizce kitap okudu.” cümlesinde Nasıl okudu? sorusunun cevabı “sessizce”dir. Bu nedenle “sessizce” zarf tümlecidir.
Örnek üzerinde cümlenin ögelerini bulma
Cümle: “Ayşe dün arkadaşına ödevini dikkatlice anlattı.”
- Yüklem: anlattı
- Kim anlattı? Ayşe → özne
- Ne zaman anlattı? dün → zarf tümleci
- Kime anlattı? arkadaşına → dolaylı tümleç
- Neyi anlattı? ödevini → belirtili nesne
- Nasıl anlattı? dikkatlice → zarf tümleci
Dikkat edilmesi gerekenler
Bir sözcüğün hangi öge olduğunu yalnızca aldığı eke bakarak belirlemek doğru değildir. Aynı ek, cümledeki anlama göre farklı görevlerde kullanılabilir. Bu yüzden her zaman yüklemi bulup soruyu yükleme yöneltmek gerekir.
Ayrıca “ne?” ve “kim?” soruları hem özneyi hem belirtisiz nesneyi bulmada kullanılabilir. Ayrım yapmak için sözcüğün yüklemle kurduğu anlam ilişkisine bakılır. “Çocuk geldi.” cümlesinde “kim geldi?” sorusunun cevabı olan “çocuk” işi yapan öznedir. “Çocuk kitap okudu.” cümlesinde ise “ne okudu?” sorusunun cevabı olan “kitap”, işten etkilendiği için belirtisiz nesnedir.
Kısacası, cümlenin ögelerini doğru bulmanın en güvenli yolu; önce yüklemi belirlemek, ardından doğru soruları yükleme sormak ve cevapların cümledeki görevini anlam ilişkisiyle kontrol etmektir.
Kaynaklar
- Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli – Ortaokul Türkçe Dersi Öğretim Programı
- MEB Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü – Cümlenin Öğeleri