Türkiye’de yıl boyunca gölge boyunun en uzun olduğu il Sinop’tur. Bunun temel nedeni, Sinop’un Türkiye’nin en kuzeyinde yer almasıdır. Kuzeye gidildikçe Güneş ışınlarının yeryüzüne geliş açısı küçülür; ışınlar daha eğik gelir. Aynı boydaki dik cisimlerin gölgeleri de ışınların geliş açısı küçüldükçe uzar. Bu nedenle Türkiye’de gölge boyu genel olarak güneye doğru kısalır, kuzeye doğru uzar.
Gölge boyunu enlem nasıl etkiler?
Bir yerdeki gölge boyunu belirleyen başlıca etkenlerden biri Güneş’in gökyüzündeki yüksekliğidir. Güneş gökyüzünde ne kadar yükselirse ışınlar yere o kadar dik açıyla ulaşır ve gölge kısalır. Güneş alçakta kaldığında ise ışınlar eğik açıyla gelir; gölge uzar.
Türkiye Kuzey Yarım Küre’dedir. Bu nedenle Türkiye’de güneye gidildikçe Ekvator’a yaklaşılır ve Güneş ışınlarının geliş açısı büyür. Kuzeye gidildikçe ise Ekvator’dan uzaklaşılır; Güneş ışınları daha eğik gelir. Sonuç olarak aynı tarih ve aynı yerel saat koşullarında kuzeydeki yerlerin gölge boyu, güneydeki yerlerden daha uzundur.
Bu ilişki kısa bir zincirle şöyle gösterilebilir:
- Kuzeye gidildikçe enlem derecesi büyür.
- Güneş ışınlarının geliş açısı küçülür.
- Güneş’in öğle vakti yüksekliği azalır.
- Gölge boyu uzar.
Neden Sinop?
Sinop, Karadeniz kıyısında Türkiye’nin en kuzey kesiminde yer alır. Sinop Valiliğinin coğrafi konum bilgilerine göre ilin sınırları yaklaşık 41°12′ ile 42°06′ kuzey enlemleri arasındadır. İl sınırları içindeki İnceburun da Anadolu’nun en kuzey uç noktasıdır. Bu konum, Sinop’un Türkiye’de Güneş ışınlarını en eğik açıyla alan yerlerin başında gelmesini sağlar.
Dolayısıyla sınav sorularında “Türkiye’de yıl boyunca gölge boyunun en uzun olduğu il” sorusunun cevabı Sinop olarak verilir. Buradaki “yıl boyunca” ifadesi, mevsimler değişse bile iller arasındaki genel enlem ilişkisini anlatır: Sinop, Türkiye’nin en kuzeyindeki il olduğu için diğer illere göre gölge boyunun en uzun olduğu il kabul edilir.
Mevsimlere göre durum değişir mi?
Mevsimler değiştikçe bütün Türkiye’de Güneş ışınlarının geliş açısı ve gölge boyu değişir. Örneğin 21 Aralık çevresinde Kuzey Yarım Küre’de Güneş ışınları yıl içindeki en eğik açıyla gelir; bu yüzden öğle vakti gölgeler daha uzundur. 21 Haziran çevresinde ise Güneş daha yüksekte görünür ve öğle vakti gölgeler kısalır.
Ancak aynı gün, aynı özellikteki cisimler ve aynı yerel saat karşılaştırıldığında Sinop’un gölgesi yine daha uzun olur. Çünkü mevsimsel değişim bütün illeri etkilerken Sinop’un daha kuzeyde bulunması değişmez. Millî Eğitim Bakanlığının gölge ölçümüne dayalı Eratosthenes etkinliğinde de aynı anda yapılan ölçümlerde, gölge boylarının güneyden kuzeye doğru uzadığı belirtilmektedir.
Soruda dikkat edilmesi gereken varsayım
Bu tür coğrafya sorularında karşılaştırma yapılırken cisimlerin boylarının eşit, zeminin düz ve ölçüm zamanının aynı olduğu kabul edilir. Ayrıca günlük hayatta sabah ve akşam saatlerinde Güneş ufka yakın olduğundan gölgeler her yerde çok uzayabilir. Bu nedenle sorudaki ifade, derslerde kullanılan biçimiyle aynı tarih ve aynı yerel saat, özellikle de öğle vakti karşılaştırması olarak anlaşılmalıdır.
Doğu-batı yönündeki konum ise daha çok yerel saati etkiler. Gölge boyunun Türkiye içinde kuzey-güney doğrultusunda düzenli değişmesinin temel nedeni boylam değil, enlemdir. Güncel Coğrafya Dersi Öğretim Programı da Türkiye’nin konum özelliklerinin belirlenmesi ve coğrafi koordinatlardan yararlanılması üzerinde durur.
Kolay hatırlama yöntemi
“Kuzeye gidildikçe Güneş ışınları eğikleşir, gölgeler uzar.” Türkiye’nin en kuzeyindeki il Sinop olduğuna göre, gölge boyunun en uzun olduğu il de Sinop’tur.
Sonuç: Türkiye’de yıl boyunca gölge boyunun en uzun olduğu il Sinoptur.
Kaynaklar
- MEB Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli – Coğrafya Dersi 9. Sınıf, Mekânsal Bilgi Teknolojileri Teması
- İstanbul İl Millî Eğitim Müdürlüğü – Eratosthenes Deneyi 2019
- T.C. Sinop Valiliği – Coğrafya
