Soru: “Gül hasretinle yollara tutsun kulağını…” dizesinde hangi söz sanatı vardır?
Doğru cevap: D) Teşhis (kişileştirme).
Dizenin Doğru Biçimi Nedir?
Bu soru internette farklı yazımlarla aktarılmıştır. MEB/OGM materyalinde Bâkî’nin Kanûnî Mersiyesi’ndeki beyit “Gül hasretünle yollara tutsun kulağını / Nergis gibi kıyâmete dek çeksün intizâr” biçiminde yer alır. Dolayısıyla başlıkta görülen “nergis misal kıymete” aktarımı özgün dizeyle örtüşmez; çözüm yapılırken kaynak metindeki “nergis gibi kıyâmete dek” biçimi esas alınmalıdır.
Neden Teşhis Sanatı Vardır?
Teşhis, yani kişileştirme; insan dışındaki varlık veya kavramlara insana özgü duygu, davranış ya da özelliklerin verilmesidir. Dizelerde gülün “yollara kulak tutması” ve nergisin “intizar çekmesi, beklemesi” insan davranışlarını çağrıştırır. Çiçeklere insan gibi davranma ve duygu yükleme yapıldığı için temel söz sanatı teşhistir.
Diğer Seçenekler Neden Değildir?
- İstiare: Benzetmenin temel ögelerinden birinin söylenmemesiyle kurulan eğretilemedir. Kişileştirmenin bulunduğu yerlerde benzetme ilişkisi düşünülebilse de sorudaki belirgin özellik çiçeklere insan davranışı verilmesidir.
- Mecaz-ı mürsel: Benzetme amacı olmadan, parça-bütün veya neden-sonuç gibi ilgilerle bir sözün başka bir söz yerine kullanılmasıdır. Bu dizelerde çözümü belirleyen ilişki bu değildir.
- Telmih: Herkesçe bilinen bir kişi, olay veya anlatıya hatırlatma yoluyla gönderme yapmaktır. Dizelerde cevabı belirleyen açık bir tarihî/edebî olaya gönderme bulunmaz.
- Nida: Seslenme sanatıdır. Burada “ey, hey” gibi doğrudan bir seslenme yapısı sorunun merkezinde değildir.
Teşhis Nasıl Hızlı Bulunur?
Bir soruda insan olmayan bir varlığa ağlamak, sevinmek, düşünmek, konuşmak, beklemek, kulak vermek gibi insana özgü davranışlar yükleniyorsa önce teşhis seçeneğini kontrol edin. Bu dizelerde de “gül” ve “nergis” birer çiçek olmasına rağmen insan gibi davranmaktadır.
Teşhis İle İntak Arasındaki Fark
Teşhis ve intak birlikte anılabildiği için bu ayrım sınavlarda önemlidir. Teşhis, insan dışındaki bir varlığa insan özelliği vermektir. İntak ise kişileştirilen varlığı doğrudan konuşturmaktır. Her intakta kişileştirme bulunduğu söylenebilir; ancak her teşhiste konuşturma olmak zorunda değildir. Bu soruda gül ve nergise insan davranışları yüklenmiş olsa da onların doğrudan konuştuğu bir cümle yoktur. Bu nedenle seçenekler arasında en açık ve doğrudan cevap “teşhis”tir.
Söz sanatlarını anlam ilişkileriyle birlikte tekrar etmek için Mecaz Anlam Nedir? Mecaz Anlam Örnekleri yazısını da inceleyebilirsiniz.
Kaynak Ve Doğrulama
MEB Ortaöğretim Genel Müdürlüğü materyalinde teşhis, insan dışındaki varlık ve kavramlara insana ait duyuş ve davranış özellikleri yükleme sanatı olarak açıklanır: MEB/OGM — Türkçeyi Etkili Kullananlar, s. 59 ve MEB/OGM — Teşhis (Kişileştirme) konu özeti.
