Soru: Verilen ifadelerden hangisi vektörel bir büyüklüğü temsil eder?
A) Arkadaşımın kütlesi 45 kg’dır.
B) Suyun Özkütlesi 1 g/cm³ dür.
C) Cisme +x yönünde 20 N’luk kuvvet uyguladık.
D) Uçak yolculuğu 2 saat sürdü.
Cevap: C şıkkı
kuvvet vektörel bir büyüklüğü temsil etmektedir.
Doğru Cevap Neden Kuvvettir?
Doğru seçenek “Cisme +x yönünde 20 N’luk kuvvet uyguladık.” ifadesidir. Çünkü kuvveti tam olarak tanımlamak için yalnız sayı ve birim yetmez; yön bilgisi de gerekir. “20 N” büyüklüğü verirken “+x yönünde” ifadesi vektörün yönünü belirtir.
Skaler Ve Vektörel Büyüklük Nasıl Ayırt Edilir?
- Skaler büyüklük: Sayı ve birimle ifade edilir. Kütle, zaman, sıcaklık, enerji ve özkütle örnektir.
- Vektörel büyüklük: Büyüklüğün yanında yön/doğrultu bilgisi de gerekir. Kuvvet, yer değiştirme, hız ve ivme örnektir.
Seçeneklerdeki “45 kg kütle”, “1 g/cm³ özkütle” ve “2 saat süre” yön gerektirmediğinden skalerdir. “+x yönünde 20 N kuvvet” ise yön bilgisi taşıdığı için vektöreldir.
Diğer Seçenekler Neden Skalerdir?
Kütle yalnız kilogram gibi bir sayı ve birimle verilebilir; yön gerektirmez. Özkütle de bir maddenin birim hacimdeki kütlesini ifade eder ve skaler bir niceliktir. Süre ise saniye, dakika veya saatle belirtilir; “hangi yöne doğru” sorusu süre için anlamlı değildir. Kuvvette ise aynı büyüklükte iki kuvvet zıt yönlerde uygulandığında etkileri farklı olabileceği için yön bilgisi zorunludur.
Sınav Sorularında Pratik İpucu
Bir niceliğin yanında kuzey, güney, sağ, sol, +x, -y gibi bir yön belirtilmesi vektörel olabileceğine dair güçlü bir ipucudur; ancak yalnız yön sözcüğüne bakmak yerine niceliğin fiziksel tanımını bilmek gerekir. Örneğin “sürat” skaler, “hız” ise vektörel bir büyüklüktür.
Bilimsel bilgilerin nasıl değişebildiğine ilişkin başka bir fizik örneği için fizikte bilimsel bilginin değişebilirliği yazısını inceleyebilirsiniz.
Kısacası seçenekleri değerlendirirken “birim var mı?” sorusundan çok “bu niceliği tam tanımlamak için yön gerekli mi?” sorusunu sormak doğru sonuca daha hızlı ulaştırır.
Resmî Kaynak
MEB fizik materyallerinde vektörel büyüklükler sayı ve birimin yanında yön belirtilmesi gereken nicelikler olarak açıklanır; kuvvet de vektörel örnekler arasında verilir: MEB — 9. Sınıf Fizik.