Divanü’z-Zenâdıka, Abbâsîler döneminde “zındık” veya “zenâdıka” olarak adlandırılan kişi ve grupları takip etmek, haklarındaki iddiaları araştırmak ve devletin bu hareketlerle mücadelesini yürütmek için oluşturulan özel bir kurumdur.
Divanü’z-Zenâdıka Hangi Dönemde Kuruldu?
Kurumun kuruluşu Abbâsî Halifesi Mehdî-Billâh (el-Mehdî) dönemine aittir. Dolayısıyla kuruluşu Harun Reşid’e bağlamak doğru değildir. TDV İslâm Ansiklopedisi, Halife Mehdî’nin zındıklarla sistemli mücadele kapsamında Divanü’z-Zenâdıka’yı kurduğunu ve başına “sâhibü’z-zenâdıka” unvanlı bir görevli tayin ettiğini belirtir.
Görevi Neydi?
MEB tarih materyallerinde kurum, Abbâsîler dönemindeki özellikle dinî-ideolojik nitelikli isyan ve hareketlerle mücadele bağlamında açıklanır. Daha ayrıntılı tarih kaynaklarında ise zındıklıkla suçlanan kişilerin takip edilmesi, soruşturulması ve haklarında devlet işlemlerinin yürütülmesi öne çıkar.
- Dönem: Abbâsîler
- Kuruluş: Halife Mehdî-Billâh dönemi
- Temel işlev: Zındık kabul edilen kişi ve hareketlerle ilgili takip ve tahkikat
- Ders kitabı özeti: Dinî-ideolojik isyanlarla mücadele eden kurum
Kaynak olarak TDV İslâm Ansiklopedisi “Zındık” maddesi ve MEB OGM Materyal 9. sınıf Tarih sayfası incelenebilir.
Tarihsel Kavram Notu
Divanü’z-Zenâdıka, Abbâsî Halifesi Mehdî tarafından 779 yılında kurulan, zındıklıkla suçlanan kişilerin araştırılması ve soruşturulmasıyla görevli devlet birimidir.
Bu kurumun başına sâhibü’z-zenâdıka unvanıyla bir görevli atanmıştır. Tarihî kaynaklara göre yapılan soruşturmalar sonucunda bazı kişiler hapis veya ölüm cezasına çarptırılmıştır.
Kısaca: Divanü’z-Zenâdıka, Abbâsîler döneminde zındıklıkla ilgili soruşturmaları yürüten devlet kurumudur.
Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi – Zındık